به تحقيق ما آدمى را در نيكوترين اعتدال بيافريديم ، سپس او را فروتر از همه فروتران گردانيديم . هر كه خداوند به دو توفيق دهد و تاييدش كند ، و او بتواند نفس امّارهء خويش را در اختيار گيرد و او را تربيت كند ، همين نفس ، بُراقى براى معراج او مىشود ، و از همين رو ، در بيشتر آيات نكوهيده انسان ، چنين به نظر مى رسد كه خداوند اين چنين آنها را استثنا كرده است : ( الّا الّذين آمنوا و عملوا الصالحات . ) 22 مگر كسانى كه ايمان آوردند و كارى شايسته كردند . و هر كس كه خداوند به دو توفيق ندهد و خويش را تربيت نكند ، اندك اندك ، آنقدر سقوط مىكند كه به فروترين درجات در مى افتد و از مشمولان اين آيه مى گردد كه مى فرمايد : ( انّ شرّ الدّوابّ عند اللّه الصّمّ البكم الّذين لا يعقلون . ) 23 همانا بدترين حيوانات نزد خدا ، كران و لالانى هستند كه انديشه نمى كنند . پس انسان در پرتو پيمودند منازل توبه ، يقظه ، تخليه ، تحليه و تجليه ، مىتواند به مقام لقايى دست يابد كه در قرآن بيش از ده بار تكرار شده است . از قرآن چنين پيداست كه نظم و قانون و حتّى حتميّت نظام سامان يافته و سيطرهء اراد الهى بر جهانِ وجود ، حاكميّت دارد ، و لذا خداوند مى فرمايد : ( فقال لها و للارض ائتيا طوعاً او كرهاً قالتا اتينا طائعين . ) 24 پس به آسمان و زمين گفت : خواه يا ناخواه بياييد . گفتند : فرمانبردار آمديم . چنان كه خداوند دربارهء فرشتگان مى فرمايد : ( لا يعصون اللّه ما امرهم . ) 25